Akademik ve Bilimsel Etik İhlal Nedir? Türleri, Örnekleri ve Cezaları

Bilimsel araştırmalar, insanlığın bilgi birikimini ileriye taşıyan, evrensel ve objektif kurallara dayanan çalışmalardır. Bir araştırmanın bilime gerçek bir katkı sunabilmesi için yalnızca metodolojik olarak doğru olması yetmez; aynı zamanda dürüst, şeffaf ve bilimsel etik standartlarına tam uyumlu bir şekilde yürütülüp yayımlanması gerekir. Günümüzde, “yayın yap ya da yok ol (publish or perish)” baskısı, akademik kadro beklentileri ve doçentlik unvanı alma arzusu, maalesef bazı araştırmacıları etik dışı yollara sapmaya itebilmektedir.

Yükseköğretim Kurulu (YÖK) ve Üniversitelerarası Kurul Başkanlığı (ÜAK), bu yıl itibarıyla dijital intihal tespit yazılımlarını ve çapraz veri tabanı kontrollerini çok daha katı bir şekilde uygulamaktadır. Bunun neticesinde pek çok akademisyen, yüksek lisans veya doktora öğrencisi ağır idari yaptırımlarla yüzleşmektedir. Peki, hukuki ve akademik boyutlarıyla akademik etik ihlal nedir? Kariyerleri bitirme noktasına getiren bilimsel etik ihlal cezaları nelerdir?

Bu kapsamlı idari hukuk rehberimizde; etik ihlalin temel tanımını, en çok karşılaşılan bilimsel etik ihlal örnekleri ve türlerini, doçentlik etik ihlal nedir sorusunun cevabını, ÜAK nezdinde yürütülen etik inceleme süreçlerini ve haksız suçlamalara karşı İdare Mahkemelerinde açılabilecek iptal davalarını tüm detaylarıyla ele alacağız.

Akademik Etik İhlal Nedir? Bilimsel Etik İhlal Nedir?

Akademik dünyada sıklıkla birbirinin yerine kullanılan bu kavramları tanımlamak, hukuki sürecin doğru anlaşılması için şarttır.

Akademik etik ihlal nedir? En geniş anlamıyla; bir araştırmacının, öğrencinin veya akademisyenin, üniversite ortamında, bilimsel araştırmaların planlanması, yürütülmesi, verilerin toplanması, analiz edilmesi ve sonuçların yayımlanması aşamalarının herhangi birinde, ulusal veya uluslararası evrensel ahlak ve dürüstlük kurallarından kasten veya ağır ihmal sonucu sapmasıdır.

Daha spesifik bir terim olan bilimsel etik ihlal nedir? Bilimsel bilginin üretilmesi ve paylaşılması sürecinde; verilerin uydurulması, başkasına ait fikir veya eserlerin kaynak gösterilmeden sahiplenilmesi, bilimsel araştırma fonlarının amacı dışında kullanılması veya araştırma sonuçlarının hileli yollarla çarpıtılmasıdır. Bilimsel etik ihlaller, sadece idari bir suç değil, bilimin kendisine ve toplumsal güvene yapılmış büyük bir ihanet olarak kabul edilir.

Bilimsel Etik İhlal Türleri ve Bilimsel Etik İhlal Örnekleri

Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’nde ve uluslararası COPE (Committee on Publication Ethics) standartlarında etik ihlaller sınıflandırılmıştır. Adayların başvuru beyannamelerini hazırlarken en çok hata yaptığı ve idari davalara konu olan temel etik ihlal türleri ve somut etik ihlal örnekleri şunlardır:

1. İntihal (Plagiarism / Aşırma)

Etik ihlallerin en ağırı ve en bilinenidir. Başkalarına ait özgün fikirleri, metotları, verileri, uygulamaları, yazıları veya şekilleri, bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan (kaynak göstermeden) kısmen veya tamamen kendi eseriymiş gibi sunmaktır.

• Bilimsel etik ihlal örnekleri (İntihal): Yabancı dilde yazılmış bir makaleyi Türkçeye çevirip, orijinal yazara hiç atıf yapmadan doğrudan kendi makalesi olarak yayımlamak veya bir paragrafı tırnak işareti ve sayfa numarası vermeden kopyala-yapıştır ile teze eklemek doğrudan intihaldir.

2. Sahtecilik (Uydurma / Fabrication)

Bilimsel araştırmada aslında hiç yapılmayan bir araştırmayı yapılmış gibi göstermek, hayali veriler üretmek ve bunları yayımlamaktır.

• Etik ihlal örnekleri (Sahtecilik): Laboratuvarda gerçekleştirilmesi gereken bir deneyi yapmadan, beklenen sonuçları bilgisayar ortamında hayali olarak üreterek makaleye dönüştürmek veya anket yapılmadığı halde yapılmış gibi anket formları doldurmaktır.

3. Çarpıtma (Falsification)

Araştırma kayıtlarını veya elde edilen verileri, araştırmanın hipotezini destekleyecek şekilde (işine gelmeyen verileri gizleyerek veya değiştirerek) manipüle etmektir.

• Örnek: Klinik bir araştırmada hastaların %30’unda yan etki görülmesine rağmen, ilacın başarılı görünmesi için bu oranı tabloda %5 olarak göstermek.

4. Dilimleme (Slicing / Salamizasyon)

Tek bir araştırma sürecinden elde edilen ve bütünlüğü olan bilimsel verileri, araştırmanın doğasını bozacak şekilde yapay olarak bölerek birden fazla makale (yayın) haline getirmektir. Akademisyenler genellikle doçentlik puanını artırmak için bu yola başvururlar.

• Örnek: Geniş kapsamlı bir anket çalışmasının sonuçlarını tek bir makalede sunmak yerine; yaş grubuna göre ayırıp bir makale, cinsiyete göre ayırıp ikinci bir makale çıkartarak doçentlik beyannamesinde 2 ayrı eser olarak puanlamak “dilimleme” ihlalidir.

5. Haksız Yazarlık ve Çifte Yayın (Duplikasyon)

Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına dahil etmek veya katkısı olan kişileri (örneğin tezin asıl sahibi olan asistanı) yazar listesinden çıkarmak haksız yazarlıktır. Aynı araştırma sonuçlarını, farklı dergilere göndererek birden fazla yayımlatmak ise çifte yayın ihlalidir.

Doçentlik Etik İhlal Nedir? ÜAK Etik İnceleme Süreci

Akademik kariyerdeki en riskli viraj doçentlik başvurusudur. Peki, doçentlik etik ihlal nedir? ÜAK’a Doçentlik Bilgi Sistemi (DBS) üzerinden başvuru yapan adayın beyannamesindeki eserlerin, atanan 5 kişilik jüri heyeti tarafından incelenmesi sırasında, jüri üyelerinden birinin (veya birkaçının) adayın eserlerinde yukarıda sayılan intihal, dilimleme veya yanıltıcı beyan gibi kusurları tespit etmesi ve durumu bir raporla ÜAK’a bildirmesidir.

ÜAK Doçentlik Etik İnceleme Süreci Nasıl İşler?

1. Jüri üyesi, etik ihlal şüphesini raporlar ve doçentlik değerlendirme süreci anında durdurulur.
2. Dosya, ÜAK bünyesindeki “Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Komisyonu”na sevk edilir.
3. Komisyon, iddiaları inceleyerek adaya tebliğ eder ve iddialara karşı genellikle 15 gün içinde kapsamlı bir yazılı savunma vermesini ister.
4. Adayın savunması ve varsa bilirkişi mütalaaları incelendikten sonra komisyon nihai kararını verir. Eğer ihlal bulunmazsa başvuru kaldığı yerden devam eder. İhlal tespit edilirse doçentlik başvurusu iptal edilir.

Bilimsel Etik İhlal Cezaları Nelerdir?

Etik kurulları tarafından verilen kararların akademisyen üzerindeki yıkıcı etkisi çok boyutludur. Bilimsel etik ihlal cezaları, sadece doçentliğin reddedilmesiyle sınırlı kalmaz; 2547 Sayılı Kanun’un 53. maddesi gereğince disiplin hukuku boyutunu da tetikler. ÜAK, etik ihlal kararını adayın bağlı bulunduğu üniversite rektörlüğüne bildirir ve kurum içi soruşturma başlatılır.

Verilen başlıca bilimsel etik ihlal cezaları şunlardır:

• Doçentlik Başvurusunun İptali ve Bekleme Süresi: Etik ihlal yapan adayların o dönemki doçentlik başvurusu iptal edilir. İhlalin türüne göre izleyen en erken üçüncü başvuru dönemine kadar yeniden başvuru yapamazlar. Dahası, cezaya konu olan eserleri hayatları boyunca hiçbir akademik beyannamede kullanamazlar.
• Kınama veya Aylıktan Kesme Cezası: Dilimleme, haksız yazarlık veya çifte yayın gibi intihal harici ihlallerde, üniversite tarafından genellikle “kınama” veya maaşın belirli bir oranda kesilmesi (aylıktan kesme) disiplin cezası verilir.
• Üniversite Öğretim Mesleğinden Çıkarma (İhraç): En ağır ceza intihal ve sahtecilik durumlarında verilir. Başkasına ait bir eseri kasten kendi eseri gibi sunan akademisyen, üniversite öğretim mesleğinden ihraç edilir ve akademik hayatı sona erer.
• Yayınların Geri Çekilmesi (Retraction): İhlal yapılan eserin yayımlandığı dergiye veya yayınevine bildirim yapılarak makalenin veri tabanlarından “geri çekildiği” (retract edildiği) duyurulur.

Etik İhlal Suçlamasına Karşı İdari İptal Davası

Akademik dünyada, jüri üyelerinin kişisel husumetleri, akademisyenler arası rekabet veya yanlış anlaşılan metodolojik benzerlikler nedeniyle maalesef pek çok akademisyen haksız yere etik ihlalle suçlanmaktadır. Turnitin veya iThenticate gibi programların kaynakçadaki veya yasal alıntılardaki kelimeleri dahi “benzerlik” olarak gösterdiği durumlarda, sırf benzerlik oranı yüksek diye adaya intihal cezası verilemez.

Eğer ÜAK Etik Komisyonu veya Üniversite Disiplin Kurulu tarafından hakkınızda haksız bir etik ihlal cezası verildiyse; bu idari işlemin tarafınıza tebliğ edildiği tarihten itibaren 60 gün içerisinde İdare Mahkemelerinde (ÜAK kararları için Ankara İdare Mahkemelerinde) İptal Davası açmanız zorunludur.

İdare mahkemesi, iddiaları değerlendirmek üzere Türkiye’nin farklı üniversitelerinden, alanında uzman 3 bağımsız profesörü bilirkişi olarak atar. Eğer davanızı yürüten uzman idare hukuku avukatınızın savunmaları ve bilirkişi heyetinin raporu doğrultusunda “bilimsel etik ihlal olmadığına” kanaat getirilirse, ceza iptal edilir, doçentlik başvuru hakkınız ve akademik itibarınız size iade edilir.

Sonuç

Bilim etiği, akademinin namusudur. Ancak “akademik etik ihlal nedir?” ve “bilimsel etik ihlal nedir?” gibi soruların sınırları bazen yoruma açık olabilmekte; masum bir literatür taraması “intihal”, iki farklı yönü olan bir çalışma ise haksızca “dilimleme” olarak değerlendirilebilmektedir. Bilimsel etik ihlal cezaları sadece unvan almayı engellemekle kalmaz, memuriyetin sonlanmasına kadar varan ağır disiplin süreçleri doğurur. Bir jüri raporuyla “doçentlik etik ihlal” suçlamasına maruz kaldığınızda, savunma aşamasından iptal davasına kadar olan tüm hukuki süreci, idare hukukuna ve Danıştay’ın akademik içtihatlarına tam hakim bir avukatla yönetmek, bilimsel kariyerinizi telafisi imkânsız zararlardan korumanın yegâne yoludur.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Aşağıda akademik etik, ihlal türleri, cezalar ve hukuki süreçlerle ilgili en çok merak edilen soruları yanıtladık.